Чѳлѳѳт бүс байнгын хэлбэрээ олж амжаагүй, цаашид энд үлдэх эсэх нь судалгаа шинжилгээнээс л шууд хамааралтай болсон байв. Сүйрлийн дараа даруй үүний гадуурх ѳргѳн ханыг долоон ѳдѳр сайн дурын, барилгын, мужаан гээд хэчнээн мянган хүмүүс ѳдѳр шѳнѳгүй барин босгожээ. Чѳлѳѳт бүсийн хана үргэлжилсэн урт, зуувандуу хэлбэртэй, Ѳмнѳд Солонгосын нэгэн жижигхэн тосгоноос илүү, (манай нийслэл хот шиг хэмжээтэй) дотроо хэд салсан тусгаар хэсгүүдтэй, арван хэдэн том том барилгуудтай, урьд нь Афганы иргэний дайны киноноос харж байсан тэдний суурин шиг. Гэвч яг таг гээд суурьшсан барилгууд байхгүй. Хүмүүс майхан, модон сараалж, бараг хувцсаараа урц бариад дотор нь буй ч тохиолдол харагдана. Хүмүүс байгаа гэсэн бүхнээрээ л энд амь зуухыг хичээж буй ажээ. Энэ яг л хэчнээн мянган хүн гарах Японы нүхэн гарц, Америкийн Хятад хороолол шиг. Чѳлѳѳт бүс рүү газраар орох арван хэдэн хаалга, агаарын зогсоол хоёр ч байгаа ба бүх арван хоёр хаалга хүнд металлаар бамбай мэт л хийгдэж, үхдлүүд овоорч дайрахаас хамгаална. Урьд нь энд Монгол улсын нэгэн аймгийн тѳв байсан гэж хэлсэн ба ѳнѳѳх цэрэг хэл хугалчих шахам нэрийг нь хэлэх гэж үнэхээр зүдсэн учир тогтоож чадсангүй. Энэ газар ихэнх хэсэг нь тэгш тал, уул гэхээр зүйлс нь намхан, дов толгордохуу л жижигхэн зүйлс л торойно. Шороо нь бага зэрэг улаандуу ѳнгѳтэй, газар нь их хатуу байв. Торгон мяндаслаг утсаар нийлж хийсэн мэт салхи нь зѳѳлхѳн ажээ. Ирж буй үндэстнүүд хүссэн байрлалдаа хаана ч байж болох ч, хүмүүс гэр бүл хамаатан саднуудаараа, элэг нэгтнүүдээ бараадсаар байгаад, нэг л мэдэхэд энд тэнд улс бүрийн нэг л үндэстний хүмүүс байдаг бүсүүд үүсчихсэн байв. Хоёр үндэстний хилийн зааг гэхээр зүйл байхгүй, үндэстнүүд зэрэгцээ оршиж, зураад татсан шугамгүй ч ѳѳр улсын бүсрүү орж буй нь хүмүүсийн царай, сууцны байдлаас илт мэдэгдэнэ. Энэ яг л шигүү ургасан тѳрѳл бүрийн ой мод шиг, бид хамгийн түрүүнд Вьетнамчуудын бүсээр дайран, хэд алхаад л удалгүй Бурма луу орно. Нэгэн дор эдгээр хүмүүсийг зохицуулах хэцүү, удирдлагууд тооллого, хүнс тараалт гээд бага багаар сайжруулан, цаашид энд тухтай байж амьдрах тал дээр анхаарсаар л байв. Хятад болон Энэтхэг улсууд дотроо арга хэмжээ авч чадсан ч, нэгдсэн "Чѳлѳѳт бүс" шиг зүйл байгуулаагүй билээ.

Энэ бүсийг дэлхий тогтуун байсан тэр үед ѳндѳр алба хашиж байсан, улс тѳрд тогтож, эрх мэдэлтэй хүмүүс хамтран хуралдаж, эцэст нь бид хүмүүс, энэ дэлхийн нэг л оршин суугчид тул амьд үлдэхийн тѳлѳѳ эв нэгдэлтэйгээр тэмцэж байгаа аж. Тэд ирсэн ѳрх бүрд сарын хэрэглээ болгож "гурил болон будаа" ѳгч, ундны ус тийм ч их биш ба долоо хоног бүр нислэгийн багийнхан усны хэрэгцээнд явж, гүний худгаас ч ус гарган арай л гэж энд буй хүмүүст хүрэлцэж байв. Энэ бүсэд нэгэн цэнгэг гол дайран урсах бѳгѳѳд, гэвч ундарга нь байн байн тасалдаж аюултай байдалд орчихсон байв. Монгол "Чѳлѳѳт бүс" байгуулахад яг тохиромжтой газар гэвэл үгүй. Эндхийн хѳрс үржил шимтэй, талхлагдаагүй хэдий ч хангалттай бороо, усалгаа тийм ч их учир яг энэ уур амьсгалд тохиромжтой ургамал бага. Уур амьсгал зундаа халуун, ялангуяа энэ бүсэд их халж байгаа, саяны сүйрлээс болж дэлхийн дулаарал бүр ч эрчээ авсан бѳгѳѳд ирэх нэг сар шатам халуун ѳнгѳрнѳ гэж мэдэгдсэн байна. Гэвч газар доороо, маш гүнд асар их усны нѳѳцтэй, мѳн бусад газруудыг бодвол далайн орнууд шиг, жижиг арлууд шиг усанд живж арилаагүй, хѳгжил ѳндѳртэй хотууд шиг үхдлүүдээр дүүрээгүй, аюулын хувьд бол хамгийн бага бүс байсан ажээ. Одоохондоо бол хангалттай хүрэлцэж байгаа бѳгѳѳд энд яг л Японы нүхэн гарцаар гатлах шиг л их хүнтэй учир хүнсний дутагдал руу хурдацтайгаар дѳхѳж буй.

Чѳлѳѳт бүсэд ямар нэг үхдэл нэвтрэх боломжгүй, энэ хэвээр хананы гадуур ахин хана барьж талбайгаа томсгосоор байвал, бид ѳѳрсдийн гэсэн аюулгүй, үүн дотроо амьдарч чадах бүс босгож чадна гэж үзэж байгаа ба энэ хананы хойд талыг бага багаар цэвэрлэж байгаа аж. Үүний гадуур ахин бат бэх хана, энэ мэт томорсоор дотроо газар тариалан эрхлэх боломжтой болж, мѳн усны судал, худаг энд тэнд гаргаж оршин суух боломжтой болох ба цаашид ч эндээ байх боломжтой байна. Ѳнчирж хоцорсон хүүхдүүд, жирэмсэн ганц бие эхчүүд болон хѳгжлийн бэрхшээл, хѳгшчүүдэд зориулан бас нэгэн том байгууллага бий бѳгѳѳд үүнд хүмүүс удирдлагын тэтгэмж доор тэднийг асардаг ажээ. Дэлхийн хүн амын тоо үнэхээр л цѳѳрчихсѳн, ердѳѳ гурван хоногийн дотор л эрчимтэй тархсан үхдлүүд, халдварт тахал шиг хүн амын гуравны хоёрыг хүйс тэмтэрсэн байж магадгүй гэсэн таамаглал бараг л бодитой, надад ѳгсѳн пайзан дээр тооллогын сүүлийн хэдэн орнууд байсан ба үүн дээр " Ѳмнѳд Солонгос 2800678" гэж тооллогод бүртгэн бичсэн байлаа. Ѳмнѳд Солонгосчууд энд гурван сая ч хүрэхгүй байгаа аж.

Чѳлѳѳт бүсийн баруун тал тэр аяараа цэргийн сургуулилт, зэвсэг үйлдвэрлэлтийн бүс болж, шинэ шинэ барилгууд баригдан, хүчээр татсан татаагүй цэрэгт явж чадах сайн дурын хүмүүс ѳѳрсдѳѳ очиж хамрагдан, үлдсэн хүмүүс хүмүүнлэгийн эмнэлэг, асрамж, ганцаараа үлдсэн хүмүүст туслах, хѳрс сайжруулах, гүний ус гаргах ажилд ѳѳрсдийгѳѳ дайчилна. Зарим хэсэг нь шинэ ургац тариалан судална. Цэрэг арми болоод эмнэлгийн үйл ажиллагаа дийлдэхгүй, сайн дурынхан үргэлж нэмэгдэх ч үл хүрэлцэнэ.

Бид шархалж, алдаж, зовсон хүмүүс дунд явсаар нэгэн саарал ѳнгийн, гадаах будаг нь хууларч, цонхыг нь даавуу орлосон, элдэв бусын хэл дээр радиогоор юм унших барилгын дэргэд ирэв. Энгийн үед бол Ѳмнѳд Солонгосын хаа нэг буланд тааралддаг "Хаагдсан сургууль" мэт санагдуулах аж.

Ѳнѳѳх цэрэг энэ барилгын ѳмнѳ ирэн бага зэрэг ярвайгаад:

- Энд хүмүүс гэр бүлээ олж, энд байж магадгүй гэж ирдэг юм. Бас ханан дээр энд байснаа гэрчилж нэрээ үлдээдэг. Анх чѳлѳѳт бүсийн хүмүүсийг тээвэрлэхдээ яг таг мэдээллийн системд бүртгээгүй, зүгээр л хэрэг бүртгэл шалгаж байсан. Та нар шинээр ирэхдээ л системд орчихсон. Бид бүсүүдээр бүртгэл хийж байгаа ч, тодорхой байгууллагад хамрагдаагүй хүмүүсийг хаана байдгийг үргэлж мэдэж чадахгүй. Бага багаар бүртгэн одоо дѳхѳж байгаа, хэрвээ та нар гэр бүлээ энд байгаа эсэхийг мэдмээр байвал эндээс асууж, бүртгэл шалгуулахад хангалттай. Гэвч хүмүүс энд ѳдѳр бүр ирж хэдэн ѳдрѳѳр ч дугаарлан зогсдог юм. Тэд шинээр бүртгэгдсэн хүмүүс дунд гэр бүл нь байгаа гэдэгт итгэдэг.

Энд хүмүүс самбар бариад зогсдог ба ѳглѳѳнѳѳс орой болтол хайж буй хүмүүсийн нэрс, хайлгаж буй хүмүүсийн нэрстэй цуг цуурайтна. Хүн болгон л ѳѳрийнх нь нэрийг дуудчих вий, гэр бүлийг минь намайг хайж байгаа болов уу? тэдэнтэй уулзах болов уу? гэсэн итгэлээр энд ирцгээн сууцгааж, ѳглѳѳнѳѳс орой болтол цагаа ѳнгрүүлдэг хүмүүс ч байх... Тэд туйлдаж, шантарч, тэдний нүдэнд мѳс хуралдаж, хайртай нэгнээ бэтгэрч харууссан дуунаас ѳѳр зүйлгүй. Тэдний хажууд байн, бүртгэлийн мэдээллээс гашуудсан хариу авах хүмүүсийг хараад миний сэтгэл хүйтэн далайд живж буй мэт л мэдэрнэ.

Би нэгэн ѳнгѳт арьст хэдэн Азиудад дээрэлхүүлж буйг харав. Зүүн Ѳмнѳд Азид хар арьст хүмүүс байх нь юу нь тийм буруу гэж? Ѳнѳѳх хар арьст жаал юу ч хэлэлгүй, ѳѳрийн зогсож байсан газраа тавьж ѳгѳх аж. Миний уур хүрч зүрх минь хэд дахин урагдана.

Бид одоо амьд үлдэхийн тѳлѳѳ, бид мѳхѳхгүйн тѳлѳѳ, цаашид дэлхийгээ хамгаалахын тѳлѳѳ нэгэн сэтгэлээр эвийг эрхэмлэж болохгүй гэж үү? Амар тайван болоод энгийн ертѳнцѳд байсан тэр дэлхийд ахин амьдрахын тулд, бүгд л зовж, шаналсан тул бие биенийгээ яагаад энэрэхгүй, ингэж хандана вэ? Одоо бидний хаана тѳрж, ямар арьстай байх, юу үйлдсэн нь хамаатай юм уу? Ямар хэлээр ярьж, ѳнгѳрсѳн түүхэнд хэн нь хэнийгээ дарласан нь ч чухал биш. Ахиад нэг ѳдрийг хайртай хүмүүстэйгээ ѳнгѳрѳѳхийн тулд, ахин нэг шѳнийг дүү нарынхаа гараас барин унтахын тулд би хичээх болно... Миний зүрх урагдаж, тэдний зүг алхах гэвэл ѳнѳѳх цэрэг гараас минь татан зогсоолоо. Тэр толгой сэгсэрнэ.

(Энэ цэрэг бол Ким Намжүүн болон Мин Юнги хоёрыг үнэн зүрхнээсээ хүндэлж, тэдэнтэй адил дайны нисгэгч болохыг хүсдэг байсан үнэнч шүтэн бишрэгч нь ба Жон Хусог сэтгүүлчийг ч мэдэх тул бидэнд бүхий л чадлаараа туслахаа андгайлсан юм. Жон Хусог сэтгүүлчид аль хэдийн Жон Жонгүг болон Ким Тэхён хоёрыг ирснийг мэдэгдсэн ба энэ нь тэр эрхэм хэчнээн нѳлѳѳтэй нэгэн болохыг хангалттай илэрхийлнэ. Чѳлѳѳт бүс ийн талаар ийм их зүйл мэддэг шалтгаан нь тэр анх барихаас, нүүлгэн шилжүүлэлт хийхэд ч армид зүтгэн байсан, бас гэж сониуч нэгэн ажээ.)

Би итгэл найдвараа горилон хүлээх уртаас урт дарааллын хамгийн сүүлд зогсоно. Хүн бүрт бүхэл амьдрал нь мэт санагдах бүртгэлийн ажилтны шивэх дуу цуурайтна.

Над руу намайг таньдаг болон мэддэг мэт л нэгэн хүйтэн царайтай бяцхан охин наашлах аж. Олон хүний бужигнаан дунд тэр зѳвхѳн намайг чиглэсээр тэдний дундуур сүлжинэ. Тэр арван хоёр настай мэт харагдан, саарал ѳнгийн уранхай хувцас ѳмсѳж үс нь байдгаараа сэгсийсэн Оросдуу царайтай охин байлаа. Нүд нь урьд харж байгаагүй хоосон бѳгѳѳд зэвхий харц нь намайг айлгаж орхив. Урьд хойно харж ч байгаагүй, огт мэдэхгүй тэр охин миний урд ирээд хачин зүйл хэлнэ.

- Шинэ даалгавар ирсэн. 109-27 52-14...Цуглах цэг 22-3 6-р хаалга. Эрдэмтдийн төв бааз.

Би юу сонссоноо ч ойлгож амжаагүй гайхаж байх зуур ѳнѳѳх охин бужигнах олон дунд сарнин одов. Миний хажууд зогсож байсан цэрэг, Ким Тэхён, Жон Жонгүг гурав юу ч сонсоогүй мэт царайлан зогсоно. Тэд энэ охиныг харсан болов уу? Энэ юу байсан бэ? Ѳнѳѳх охины хэлсэн үг миний дотор аль ч үсэг, үг нь мартагдахгүйгээр ахин дахин давтагдана.