Би Хойд Солонгосын нийслэл Пехньян хотод, уг улсынхаа засаглалыг хатуу эсэргүүцдэг эцэг эхдээ хүсэмжлэгдэж бус, нүдэнд нь орсон хог мэт садаа буюу охин нь болж мэндэлсэн. Миний эцэг эх хүүхэд гэдэг тэдний хүсэж буй мөрөөдөлд бүдрүүлэх бул чулуу гэж үздэг байсан тул би төдийлөн гэр бүлдээ ойшоогдоогүй юм. Би хөрш айлын бяцхан охид шиг аз жаргалтай, элбэрэл хайран дунд ѳсгөгдсөнгүй. Миний эцэг цаг үргэлж л энэ улсыг хэрхэн өөрчлөх талаар бусдад ухуулж, харин ээж минь түүний ажилд илт дэмжлэг үзүүлдэг байлаа. Эцэг залуу хүнийхээ халуун цусаар эрх чөлөөнийхөө төлөө оройлон зүтгэх тэнхээтэй, түүний хувьд энд төрсөн нь чулуунд даруулаад үхсэн могой мэт санагддаг тул эрх чөлөөг олох мөрөөдөлдөө тууштай хандана. Ээж эцгийг уул шиг тахиж шүтэж, түүний дуртай бүхэнд дурлаж, дургүй бүхэнд дургүйцдэг хаврын тэнгэр шиг эмэгтэй байсан. Би түүнээс хувь хүнийх нь зан чанарыг хэчнээн тольдоод ч хамт өнгөрөөсөн жилүүдээсээ юуг нь ч олж хараагүй билээ.

Бага сургуулийн математикийн багш И Сан биеэ тоосон их зантай ба таагүй харагдсан бүхнээ занчиж, харааж, дур нь хүрвэл сайхан аашлаж, дураа алдахаараа галзуурдаг байсан тул сурагчид түүнд үнэнхүү дургүйцдэг байсан юм. Тэр их том даргын хамаатан тул захирал, менежергүй улыг нь бараг үнсэнэ. Би ийм булай явдалд тэмцэл үзүүлэхээ андгайлж (энэ талаараа эцэгтэйгээ тун төстэйгөө харж билээ), ангийнхаа зоригтой гэсэн хоёр хүүхэдтэй нийлж өнөөх багшийн хүндэтгэлийн самбар дээрх зурган дээр нууцаар урт ямаан сахал зурж мөн духан дээр нь "Тэнэг" гэж томоор бичсэн юм. Үүгээрээ тэр гахайг эсэргүүцэж, цээрлүүлэх нэгэн оршин буйг мэдэгдүүлэх зорилготой байсан билээ. Гэвч хоёр цаг ч ѳнгѳрѳѳгүй байхад надтай цуг энэ хэргийг үйлдсэн хоёр хөвгүүнийг цэргүүд аваад явчихсан ба би ямар золоор мэдэхгүй баригдаагүй үлдэв. Тэд намайг барилгүй үлдээсэн. Тэднийг И Сан багшийг доромжилсон гэх хэргээр шийтгэл хүлээлгэж, энэ нь эцэг эхийнх нь ажилд хүртэл үнэхээр муугаар нөлөөлсөн ба би гэх санаачлагч үүнээс болж гурван хоног сэрүүн тарчилж, И Сан багшийг багалзуурдаж алахаа андгайлсан юм. Гэвч энэ хэрэг бүтэхээсээ нэгэнт өнгөрч билээ.

Би арван нас хүрч, амьдралын минь зорилго И Сан багшийг буцалсан усаар түлж алах л гол зорилготой байсан үе. Эцэг эхийн маань энэ олон жил цор ганц охиныхоо зулай дээгүүр гишгэн байж бэлдсэн тэр цэргийн эсэргүүцэл, нууц бүлгэм нь илчлэгдэж, нэг шѳнийн дотор гишүүн тус бүрийг унтаж байхад нь гэнэт л баривчилж, эхнэр хүүхдүүдийг нь хорив. Эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй, зэвсэггүй нүцгэн байхад нь ганц ганцаар нь бут цохисон билээ. Би тэдний энэ шуурганд хамагдаж, эцэг эхтэйгээ цуг өмхий самхай, муу усны хоолойноос ч бохир хорих лагерьт хүргэгдэв. Хөөрхий гэр бүлийн минь олон жил тѳлѳвлѳж байсан бослогоос ул мөр гэхээр зүйл огт үлдсэнгүй, ирж амжилгүй шатаагдсан захиа мэт оргүй хоосон боллоо. Мөн шоронгийн дэглэм, эрүүл ахуйн нөхцөл хэт муугаас болж таван ч хүүхэд гэдэсний жижиг өвчнөөр үхсэн юм. Тэд босогчдыг олноор нь бохир газар чихээд, чоно ч идсэн гэдэс өвдмөөр шалбааг шиг ногоон хоол өгнө.

Үүнээс удалгүй удирдлагууд шийдвэрээ гаргаж, оргодол болоод тѳрийн эсэргүүнүүдийг эхнэр болон нөхрийнх нь хамт бүх насаар нь хорьж (тогтоол дээр ийнхүү байсан ч үнэн чанартаа бүгдийг нь тэр даруй буудаж алах тушаал байв.), тэдний хүүхдүүдийг өмссөн хувцастай нь гудамжинд хѳѳж гаргасан юм. Эзэмшиж байсан бүх эд хѳрѳнгѳ, байшин, эд зүйлсийг хурааж, хоригдлуудын хүүхдүүдийг нийгмийн зарим нэг харилцаанд орох эрхийг хасав. Эмнэлэгт үйлчлүүлэх, цагдаагаар хамгаалуулах эрхийг хүртэл хураан хэзээ нэгэн цагт өлсөж үхэх махан биенүүд л болголоо. Бидэн шиг золбин, нийгмээс гологдогсод эрхлэх боломжтой ажлууд нь уул уурхайн үйлдвэрт чулуу зөөх эсвэл тариалангийн талбайн хүнд хүчир, цалин багатай ажлууд байв. Төрийн эсрэг тэрсэлсэн нэртэй хүмүүсийн хүүхдүүд бол жинхэнэ цалингийн тэн хагасаас ч доош өртөг бүхий цалин авна.

Энэ нийгмийн эсрэг ямар нэг зүйл хийсэн, оролдсон бай ялгаагүй хэн ч бай аль дээр халагдсан боолын амьдралаар аж төрөн голоо зогоох аж. Ийнхүү бидний зарим нь уурхай явж, нэг хэсэг нь тарианы талбай сонгосон ба би тариаланг сонголоо. Тариалангийн талбайд ажиллах хугацаанд муудсан хоол, хоолны хордлого, эмчгүй байдлаас болж зургаан хүүхэд үхсэн ч оршуулгыг нь ч хийж чадалгүй, хээр үлдээсэн ба үүнээс болж би энэ улсыг өш дүүрнээр үзэн ядаж, эцгийнхээ замналыг дагах хүсэл төрж эхлэв. Гэхдээ би хэзээ ч эсэргүүцэн босоогүй билээ. Ээж аав удалгүй буудуулж, хээр хаягдан халуун наранд цогцос нь хөөж, бужигнасан өтний хоол боллоо, би тэднийг хайрладаг байсан мэт худал жүжиглэн уйлахыг ч хүссэнгүй. Гуниглах гэж оролдсон ч сүр бүхий амжилт олоогүй, жигнэчихсэн, идчихсэн мантуу шиг л удалгүй мартагдсан юм. Тэд надад өөрсдийнхөө сайхан бүхнээ хэзээ ч харуулаагүй, би тэднийг ч хайрладаг байгаагүй нь үнэн.

Хойд Солонгосын цэргийн бүтэц, тэдний дарангуйлал доор бэлтгэгддэг, муу усны шавхруу мэт над шиг хүүхдүүдэд тийм таатай зүйл биш хэдий ч, би цэрэгт элсэж болох насанд хүрсэн тэр жилдээ шууд л цэрэгт орсон юм. Гэхдээ би салаандаа хамгийн муу нь байв. Муу байна гэдэг нь чи бусдад тѳвѳг удаж, бусад хүмүүс чамд тѳвѳг удна гэсэн үг. Буудсан сум минь байдаа тусдаггүй. Сурсан техникүүд маань тодорхой амжилтад хүрч чаддаггүй байв.

Миний бага нас хорих лагер, цэргийн академи дахь дурсамж дунд л ѳнгѳрсѳн юм. Хэнд ч хайрлагдаагүй, хэнийг ч удаан хугацаагаар хайрлаж чадалгүй ѳссѳн. Үерхэж нѳхѳрлѳх гэж оролдсон нѳхѳд минь үхэцгээж, Жихё бид хоёр л үлдсэн байв. Гэвч Жихё цэргийн академид орохоос татгалзаж тариалангийн талбайд үлдсэн.

Эцэг эх шигээ хүмүүс, тѳрѳѳс тэрслэх ѳчүүхэн үйлдэл гаргасан хэнийг ч гэрээс нь гулдчин гаргаж ирж зоддог байв. Бослого үймээний хѳл байсаар,үүнээс болж биднээс илүү харгис байхыг шаардана. Би бусад хүүхдүүдийг бодвол эрх чѳлѳѳтэй улс,бусад улсууд ямар байдгийг эцэг эхээсээ хулгайгаар авч уншсан "Тамурын шѳнѳ" ном дахь ѳгүүллээр тѳсѳѳлѳн, шинэ ертѳнцѳд амьдрахыг хүсдэг байв. Удирдагчаа нас барахад инээж болох ертѳнцийн Ида шиг хаанаа үхэхэд гэртээ долоон хоног найр зохиосон тэр газарт амьдармаар.

Би зодсоор л...Тэмцэгчид, хувьсгал хийх гэж оролдсон хэнийг ч, хүндэтгэлийн ёслол дээр уйлаагүй бага насны хүүхдүүдийг ч чирэн хорих лагерь луу аваачна. Тэд бага багаар надад харгис занг эвлүүлэн нааж байлаа. Би сайхан сэтгэлтэй,гэнэн хонгор ч байгаагүй. Хайрлагдаж үзээгүй зүрх хайрлаж чадна гэж үү?

Би зургаан жил бэлтгэл, зодуур бүх зүйлийг үзэж, хорин настай байхдаа анхныхаа даалгаврыг авсан юм. Би болхи, тийм ч боловсронгуй нэгэн биш болж, чадварлаг цэргүүдийн нэг,зарим нэг тусгай даалгаварт үүрэг гүйцэтгэгчээр хангалттай орохуйц болсон байлаа.

Энэ нь Хойд Солонгосын зургаан хүүхдийг 2016 оны Хонг-Конг дахь олон улсын математикийн олимпиадад аюулгүй оролцуулаад, буцаж авчрах байв.

Тэднийг бүхий л замд нь хянаж, ямар нэг бусад улсын хүмүүстэй харилцаа тогтоохыг хориглон, буцаан авчрах нь бидний даалгавар байсан юм. Аль болох л энгийн харагдах үүднээс хоёр ахлах офицер, ямар азаар нь мэдэгдэхгүй би, мѳн хэдэн харгалзах хүмүүс, тус олимпиадад оролцох хүүхдүүдийн эцэг эхүүдээс дѳрвѳн хүн, математикийн нэг багшийг тѳлѳѳллѳѳр сонгогдсон байв.

Би үүнийг эх орноосоо урвах боломж гэж харсан юм. Гэхдээ тэр үед зугтах боломж харсан цор ганц хүн нь би байгаагүй. Дагалдаж явсан дѳрвѳн эцэг эх аль хэдийн амиа зольно гээд шийдчихсэн байлаа. Хүүхдүүдээ дүрвэгсэд болгохоор, үхэхэд бэлэн байсан.

Уйлж байсан,гуйж байсан, эхийнхээ урдуур орон зодуулах хүүг, их бага хэмжээгээр би хайрын хэлбэрүүдийг харж байсан ч энэ их ѳвѳрмѳц санагдаж байлаа. Үзэж байсан, хүртэж байсан бүхнээс минь хамаагүй нандин.

Бид Хонг-Конгоос зѳвшѳѳрѳгдсѳн нисэх онгоцоор Хойд Солонгосоос хоёр км хүртэлх зайд бууж, цаашлан машинаар явах ёстой байв. Агаарын нислэгт дайны тохиолдлоос бусад зүйлсийг нэвтрэхийг хориглосон байлаа.

Бид "Ѳмнѳд Солонгос" улсын нутаг дэвсгэрийн дундын бүс дээр байв. Энэ үед л боломж надад, тэдэнд нээгдсэн.

- Хүүхдүүд минь гүйгээрэй! Эргэж битгий хар! Эх орноо март!

Эцэг эхчүүд хаанаас ч юм, жижиг оврын гар буу гаргаж ирж дагалдаж явсан офицерууд луу шүршиж байлаа. Ердѳѳс нэг км-ийн зайд л биднийг тосох бүхэл цэргүүд хүлээж байсан ч, бидэн лүү мэргэн буучид хүртэл явуулна гэж санаагүй юм. Энэ хамгийн муу тѳлѳвлѳгѳѳ байсан.

Үлгэрүүд, сайхан бүхэн ямагт биелдэггүй. Надад ѳчүүхэн хайрын тэдгээр хэлтэрхийг харуулсан хүмүүсийг хаяад сэм зугтах тѳлѳвлѳгѳѳ боловсруулсан байсан ч би орхисон. Нэг л мэдэхнээ тэр хоёр хүүгийн гараас хѳтлѳлцѳн,хүүхдүүдтэй зэрэгцэн гүйж байв. Бидэнд ердѳѳс хоосон найдвараас илүү горьдлого байгаагүй юм.

Буун дуу.

Буун дуу.

Ахиад нэг.

Ѳвдѳг шороодох хүүхдүүд.

Бяц үсрэх тархи.

Бидний ард мэргэн буучид байсан.

Буун дуу бидний ард яг долоон удаа гарч, долоон цогцос газарт тэрийн ойчив. Магадгүй тэрслэгч "Ида" зохиолчийн бичээгүй дараагийн бүлэгт цаазаар авахуулж үхсэн болов уу?